Dabiden txokoa

36. eskola: 2026ko otsailaren 25ekoa

- ENTZUNAREN ULERMENA: Zer berri? (5). Sei albistetxo entzun dituzte eta bi ariketa egin. Lehenengoan, albiste bakoitza albiste horren gaiarekin uztartu behar izan dute, alegia, berri bakoitza zeri buruzkoa den edo zertaz aritu diren hizketan jakin behar izan dute; bigarren ariketan, berriz, horko esaldiak zein hiztunek esan edo aipatu dituen aukeratu behar izan dute, beti ere, dauden distraktoreak saihestuz. Ariketa bakoitzerako, behin entzun behar da entzungaia; azken finean, entzungai berak direnez, bi ariketak egitean, azkenerako, albiste bakoitza bi aldiz entzuten da. Nahi izatera, zuzendu ostean, berriro entzun daitezke. Oharra:

“Zaharrak berri”. Norbaitek “zer berri?” galdetzen dizunean, “zaharrak berri” erantzun diezaiokezu, ez dagoela berririk, ezer ez dela aldatu adierazteko. Gaztelaniazko “sin novedad” euskaraz modu txukunean adierazteko modua.

- Otsailaren 14an San Valentin eguna izan zela-eta, horren harira, Otsailak 14, San Valentin eguna, cloze-testa zuzendu dugu, astiro, beharrezko azalpenak emanez.

OHARRA: Norbaitek berriro egin nahi badu, ariketa hau H5P formatuan (interaktiboa) ere eskura dago blogean.

Zenbait ohar egin dizkiet, besteak beste, honakook:

a. idatziRIKO lerroak = idatziTAKO lerroak (erlatibozkoak, -KO hori behar dute, klip baten modura, ondoren datorkien izenari itsasteko).

b. Minez edo pozez idatziak izan dira (honek ere, aurreko erlatiboak bezala, ekintza amaitua dagoela adierazten du, baina ondoan ez darama izenik Minez edota pozez idatziak izan dira gehienak).

c. HELDU + nori (nor-nori-nork faltsua); Ezin ditut kaxa hauek guztiak eraman; helduiozu, mesedez, kaxa honi.

d. Tradizioa ez da gaur goizekoa; AITZITIK, aspaldikoa da.

e. Lanpostu bat eskaini didate enpresa horretan, baina nik UKO EGIN diot = muzin egin diot lanpostu horriiiiii (uko egitea = muzin egitea: ezetz esatea, ez onartzea).

f. Nekez = kostata

g. Aitzina: aurrea (Iparraldean) > denborazkoak egin litezke:

partizipioa + aitzin: Hil aitzin = hil aurretik =hil baino lehen

h. Gibela: atzea (Iparraldean)

i. Hiltzean: hiltzen ari zen momentuan

j. Hildakoan: hil ondoren , hil eta gero

HILTZERAKOAN: juxtu hil baino lehen. Hiltzerakoan, senide guztiak bere inguruan bil zitezen nahi izan zuen.

HILTZEAN: juxtu momentu horretan

HILDAKOAN: hil eta gero, hil ondoren. Hildakoan, herriko hilerrian ehortzi (=lurperatu) zuten.

k. -MEN: atzizki honek gaitasuna edo ahalmena adieraz dezake: ikusmena, entzumena, ukimena, usaimena, ulermena, dastamena, irudimena (irudiak sortzeko ahalmena edo gaitasuna), sormena (sortzeko ahalmena edo gaitasuna), nahimena (zerbait nahi izateko ahalmena, borondatea)…

l. GEROZTIK = ORDUTIK = ORDUDANIK = HARREZKERO. Gotzain hau hil zutenETIK (noiztik)…

m. AURRERANTZEAN: HEMENDIK AURRERA (~~handik aurrera~~).

- Zuzendu dugun jardueran agertu zaigu AITZITIK aurkaritza lokailua, arreta berezia merezi duena, aurkaritza adierazten duen arren, ez baita beste aurkaritza lokailuak (berriz, ostera, aldiz, ordea, dena den, hala ere…) bezalakoa. Lokailu honen azalpena eta adibideak biltzen dituen taula banatu eta azaldu nien bere garaian. Gaur, gogorarazteko, berriro eman diet eta, labur bada ere, berriro azaldu diet eta ikasle batek idazlanean idatzitako adibidea erakutsi diet.

- Joan den egunean, San Valentin egunaren harira, bikotekidea sarean ezagutzeari buruz aritu ginen hizketan. Ikasleei mintza-fitxa horretako pasarte hau ipini diet arbelean eta behar duen deklinabide kasua daraman ELKAR izenordea aukeratu behar izan dute.

“Badakizu Urliak Berendia ezagutu duela sarean eta orain ~~elkar~~ / elkarrekin dabiltzala?” Gero eta gehiago entzuten ditugu horrelakoak. Izan ere, Internetek aukera ugari ematen du eta haietako bat jende berria ezagutzea eta hauekin harremanetan jartzea da.

Garai batean (=lehen) neska-mutilek herrietako festetara nahiz erromerietara jotzen zuten ~~elkar~~ / elkarren / ~~elkarri~~ bila eta ia beti, bikoteek plazan ezagutzen zuten elkar / ~~elkarri~~ / ~~elkarrekin~~. Geroago, tabernak eta dantzalekuak (diskotekak) bihurtu ziren topaleku eta edozein gau zorotan ezagutu zitekeen (=ezagutu ahal zen) bihotzeko azukre koxkorra. Egun, berriz, gero eta dantzaleku gutxiago ditugu, gehienak urteen joan-etorrian itxiz joan dira eta.

Egia da jendeak tabernetan eta herriko jaietan bikotekidea topatzen jarraitzen duela, baina geroz eta gehiago dira neska-mutiletan egiteko (=ligatzeko), elkar / ~~elkarri~~ / ~~elkarrekin~~ ezagutzeko eta pixkanaka ~~elkar~~ / ~~elkarrekin~~ / elkarrengana hurbiltzeko beste hautabide (alternatiba) bat hautatzen dutenak: Internet. Bertan, tabernetan ez bezala, egunero 24 orduz izan genezake ligatzeko aukera.

Testu horretan agertu zaigu behin eta berriro ELKAR izenorde elkarkaria. Bere garaian, Pernando Amezketarraren astoen pasadizoan ere honako esaldi hau irakurri ahal izan genuen:

Pernandok erosleari esan dio (astoak) elkarrekin egon direla (NOREKIN + egon) eta ezin dutela elkar_ ikusi (NOR + ikusi).

Esaldi horiek aitzakia ezinhobea eman digute ELKAR partikula edo izenorde elkarkaria (erreziprokoa) azaltzekoa eta lantzeko. Horretarako, neure eskemako zortzi batuketak egin ditugu arbelean, azalduz batuketa horietako bakoitzean ELKAR partikulak zein kasu-marka daraman eta zergatik (ikasleei kopia bana eman diet).

Jarraian, hiru arauok laburbildu dizkiet (ale bana eman diet):

ELKAR izenordearen urrezko arauak:

o 1) Ongi erreparatu aditzari, horren arabera ondorioztatzeko ELKAR izenordeak esaldi horietako bakoitzean zein kasu-marka hartu behar duen (aditz horrek kasu marka hori eskatzen duelako):

Adibidez, “ezkondu”, “egon”, “bizi”, “bidaiatu”, “hitz egin”, “afaldu”, “oheratu”… aditzek NOREKIN kasua eskatzen dute eta beraz, ELKAR izenordea kasu horretan deklinatuko da:

ELKARREKIN ezkondu, ELKARREKIN egon, ELKARREKIN bizi, ELKARREKIN hitz egin, ELKARREKIN afaldu, ELKARREKIN ongi konpondu, ELKARREKIN ibili, ELKARREKIN bidaiatu...

Baina “ezagutu”, “agurtu”, “maitatu”, “gorrotatu”, “musukatu”…aditzek, berriz, NOR kasua eskatzen dute eta, hortaz, ELKAR izenordea NOR kasuan joango da:

ELKAR maite dute, ELKAR gorrotatzen dute, ELKAR ikusi dute, ELKAR agurtu dute, ELKAR ezagutzen dute...

o 2) Aditz laguntzaile egokia nola ipini zalantzak izanez gero, hona hemen trikimailutxo bat: ELKAR partikula singularreko 3. pertsona bailitzan hartuta: ipotxa, amona, Irungo alkatea, Aitziber…) (IKUS goiko adibideak).

o 3) “~~maite dira~~”, “~~ezagutzen dira~~”, “~~ikusten gara~~”, “~~agurtu dira~~”... bezalako erdarakadak onartezinak dira erreziprokotasuna adierazteko; izan ere, aditz hauek UKAN motakoak dira (transitiboak, alegia) eta ezin dira erabili IZANekin.

- Berdintasunezko konparazioa lantzeko indartze-ariketa (Gramatika eta ariketak II liburuko 187. orrialdeko 4. ariketan oinarritua). Gaur beste 5 esaldi zuzendu ditugu:

§ Euskal hiriburuetan (A) Extremaduran (B) BAINO garestiAGO daude etxebizitzak;

beraz,

(etxebizitzak) Extremaduran (B) (etxebizitzak) EZ daude euskal hiriburuetan (A) BEZAIN garesti (etxebizitzak).

(etxebizitzak) Extremaduran (B) (etxebizitzak) euskal hiriburuetan (A) BAINO merkeAGO daude (etxebizitzak).

§ Gaur (A) bart (gauean) (B) BAINO goizAGO oheratuko naiz, leher eginda nago eta.

Beraz, gaur (A) EZ naiz (oheratuko) bart (gauean) (B) BEZAIN berandu (oheratuko)[1].

§ Gure aitak (A) 65 urte ditu; auzoko Juantxok (B) ere bai.

Beraz, gure aitak (A) auzoko Juantxok (B) ADINA = BESTE urte_ ditu. BAIEZKOA EGIN DUGU, ESANAHIARI EUSTEKO.

§ Ilargia (A) urrun dago, baina eguzkia (B) are urrunago (=oraindik urrunago). Beraz:

Ilargia (A) EZ dago eguzkia (B) BEZAIN urrun = urruti.

Eguzkia (B) EZ dago ilargia (A) BEZAIN hurbil = gertu = hurran.

§ Gure haur jaioberriak (A) negar asko egiten du; zuenak (B) ere bai.

Beraz, zuen haurrak (B) gure haur jaioberriak (A) ADINA = BESTE negar_ egiten du.

- AHOZKO BITARTEKOTZA: “Janari azkarra” eta “Maitasuna”.

- Etxerako lanak:

§ Alegiazko baldintza edo hipotetikoa. NOR-NORI-NORK sistemako adizkiak lantzeko 3. eta 4. ariketa osagarriak (euskaljakintza.com web-orrikoak, moldatuak) ZUZEN DITZATELA neuk emandako ERANTZUN-ORRIAREKIN.