B2.2 mailako 49. eskola, 2026ko apirilaren 27koa

 

49. eskola: 2026ko apirilaren 27koa

-     ENTZUNAREN ULERMENA: Zer berri? 8 (2026). Sei albistetxo entzun dituzte eta  bi ariketa egin. Lehenengoan, albiste bakoitza  albiste horren gaiarekin uztartu behar izan dute, alegia, berri bakoitza zeri buruzkoa den edo zertaz aritu diren hizketan jakin behar izan dute; bigarren ariketan, berriz, horko esaldiak zein hiztunek esan edo aipatu dituen aukeratu behar izan dute. Ariketa bakoitzerako, behin entzun behar da entzungaia; azken finean, entzungai berak direnez, bi ariketak egitean, azkenerako, albiste bakoitza bi aldiz entzuten da. Nahi izatera, zuzendu ostean, berriro entzun daitezke.

“Zaharrak berri”. Norbaitek “zer berri?” galdetzen dizunean, “zaharrak berri” erantzun diezaiokezu, ez dagoela berririk, ezer ez dela aldatu adierazteko. Gaztelaniazko “sin novedad” euskaraz modu txukunean adierazteko modua.

-      Genero berdintasunari buruz aritu gara azkenaldi honetan. Etxerako bazuten irakurgai bat, “Gaztea, liraina eta argala izan behar duzu…emakumezkoa bazara” izenekoa. Testu horretan argi adierazten da, telebistako emakumezko aurkezleei, gizonezkoei ez bezala, horrelako ezaugarriak eskatzen zaizkiela, berdintasunik ezaren seinale. Emakumeei askotan gazteak, argalak eta lirainak izatea eskatzen zaie, gizonezkoei ez bezala. Halaber, emakumeei makillatzea eskatzen zaie askotan. Horrekin duen loturagatik, Max Factor(owitz) izeneko ulermen-jarduera bidali nien etxerako, testuko hutsuneak esaldiekin txertatzean datzana. Gaur, jarduera zuzendu dugu, astiro, beharrezko azalpenak emanez (zuzenketa-orriaren ale bana eman diet).

OHARRA: Norbaitek berriro egin nahi badu, ariketa hau H5P formatuan (interaktiboa) ere eskura dago blogean.

-       Testu honetan honako esaldi hau irakurri ahal izan dugu:

20ko hamarkadan Max Factor kosmetikoak publiko zabalari eskaini zizkion, erabiltzen zituztenek zine izarren itxura izango zutela sinestaraziz.

Esaldi hori aitzakiatzat hartuta, -ARAZI aditz erazlearen erabilera azaldu diet. Adib.

Jon (nor) Brisaren ondoan eseri DA (nahi duelako, berak aukeratu duelako)

Ø  Dabidek (nork) Jon (non) Brisaren ondoan eserrARAZI DU.

Belen (nor) isildu DA

Ø  Irakasleak (nork) Belen (nor) isilARAZI DU.

Borjak (nork) liburua (zer) ireki DU.

Ø  Irakasleak (nork) BorjaRI (nori) liburua (zer) irekiARAZI DIO.

Ez da -ARAZI aditz erazlea agertu zaigun lehenengo aldia. Gatozen honen erabilera azaltzera:

1.    -ARAZIk adierazten duena zera dela, zerbait ez dela nahita hala egiten, beste norbaitek edo zerbaitek eragin duelako edo horretara behartu (= derrigortu) duelako baizik.

2.    Horrek ondorioa izango duela gramatikan, zeren eragile (“agente”) bat dagoenez (nork edo zerk),  -ARAZI erabiltzen dugunean, beti transitiboa izango da, hau da, nor-nork edo nor-nori-nork, beti nork edo zerk bat daramalako (nahiz eta batzuetan isilean gorde eta espresuki esaldian ez agertu).

3.    -ARAZI partikula aditzari lotuta idatziko dugula beti, aditzoinari lotuta (-i eta –tu gabe): etorrarazi, ikusarazi, eginarazi, joanarazi, haserrearazi, isilarazi, esnarazi, betearazi, errepikarazi… eta beti dela –ARAZI. Salbuespena: adiERAZI.

4.    Behin aditzoinari –ARAZI lotzen diogunean, aditz hori beste edozein aditz bezala jokatzen dela denboran zehar: Nik ikaslea isilARAZI dut; nik egunero ikaslea isilARAZTEN dut; laster isiltzen ez bada, neuk  isilARAZIKO dut.

5.    Aditza gradu bat gora igoko dela –ARAZI atxikitzen edo eransten diogunean:

5.1  Aditza NOR sistemakoa denean, -ARAZI atxikitzean (=eranstean), automatikoki NOR-NORK bihurtuko da. Logika osoa dauka, zeren eragile edo “agente” bat (nork edo zerk) gehitu diogu eta horrek eragina izango du.

Ana (nor) lehenengo ilaran eseri da (berak nahi duelako)

> Dabidek (nork) Ana (nor) lehenengo ilaran eserrARAZI DU (eserrARAZTEN du, eserrARAZIKO du…) (esertzera behartu edo derrigortu du, nahiz eta agian Anak hala nahi ez izan). 

Azkenean, zu (nor) isildu zara (zuk nahi duzulako)

> Azkenean, irakasleak (nork) zu (nor) isilARAZI ZAITU.

Gurasoak (nor) haserretu ziren (auskalo zergatik)

> Haurrak (nork) gurasoak (nor) haserreARAZI zituen, ez zuelako barazki-purea jan nahi.

Ni (nor) oso gustura sentitu naiz ikasturte honetan (auskalo zergatik)

> Zuek (nork) ni (nor) oso gustura sentiARAZI NAUZUE ikasturte honetan.

Kafea mahai gainean isuri genuenean, lehortzeko trapu busti baten bila joan ginen (gure borondatez)

> Kafea mahai gainean isuri genuenean, amak (nork) gu (nor) lehortzeko trapu busti baten bila joanARAZI GINTUEN.

 

5.2 Aditza NOR-NORK sistemakoa denean, -ARAZI atxikitzean (=eranstean), automatikoki NOR-NORI-NORK bihurtuko da. Hemen ere eragile edo “agente” bat (nork edo zerk) gehituko dugu eta aurretik geneukan NORK kasua, automatikoki NORI bihurtuko da, ezin baitira bi NORK egon.

Alaznek (nork) koadernoa (zer) ireki du (berak nahi duelako)

> Dabidek (nork) Alazneri (nori) koadernoa (zer) irekiARAZI DIO (irekiARAZTEN dio, irekiARAZIKO dio…) (=Dabidek Alazne koadernoa irekitzera behartu edo derrigortu du).

Klasean bero egiten duenez, Begoñak (nork) leihoa (zer) zabaldu = ireki du (berak erabaki du, berak nahi duelako ireki du)

> Gainerako ikasleek (nork) Begoñari (nori) leihoa (zer) zabalARAZI = irekiARAZI DIOTE (=zabaltzera behartu dute).

Zuk (nork) atzo goizean komuna (zer) garbitu zenuen (zuk hala erabaki zenuelako)

> Amak (nork) zuri (nori) komuna (zer) garbiARAZI ZIZUN (= amak zu komuna garbitzera behartu zintuen).

Laburbilduz: Adibide hauen bidez, agerian geratu da jatorrizko esaldian dagoen aditza gradu bat igotzen dela: NOR baldin bada, NOR-NORK bihurtzen da eta, NOR-NORK izanez gero, NOR-NORI-NORK.

-   Azalpena ulertu eta eurenganatu duten ikusteko, ariketa praktiko bat egin dugu klasean. Ikasleei zazpi esaldi eman dizkiet, NOR aditza daramatenak, eta gaztelaniaz dutena euskaratu behar izan dute, ezinbestean, -ARAZI erabiliz. Gaurkoan egin ditugunetan argi geratu da NOR aditza dutenak gradu bat igo eta NOR-NORK bihurtzen direla:

·         (Ni)(nor) Udaletxeko 2. solairuraino igo naiz agiriak uztera. 

> “La secretaria me ha hecho subir hasta el segundo piso”  >

      Idazkariak (nork sing.) (ni)(nor) 2. solairuraino igoARAZI NAU (hark ni).

·         (Zu)(nor) hobeto sentituko zara.  

> “Esa infusión te hará sentirte mejor”  >

      Infusio = belar-ur HORREK (nork) (zu) (nor) hobeto sentiARAZIKO ZAITU.

·         (Ni)(nor) oker nagoela ohartu naiz.

>“Tú me has hecho darme cuenta de eso”  >

       Zuk (nork) (ni)(nor) horretaz ohartARAZI NAUZU.

·         Autobusa (zer) eskolaren aurrean gelditu da.

>“El viajero ha hecho parar el autobús” >

      Bidaiariak (nork sing.) autobusa (zer) eskolaren aurrean geldiARAZI DU.

·         Ikasleak (nor pl.) bat-batean isildu dira.

> “El profesor ha hecho callar de repente a los alumnos” >

      Irakasleak (nork) bat-batean ikasleak (nor pl.) isilARAZI DITU.

·         (Ni) izugarri aspertuko naiz.

> “Esas conferencias me aburrirán muchísimo” >

      Hitzaldi horiek (nork pl.) (ni) (nor) izugarri asperrARAZIKO NAUTE.

·         Ikastolara joateko, haurra (nor) zortzietan esnatzen da.

> “Los padres suelen despertar al niño/a a las ocho”  >

     Gurasoek (= aita-amek)(nork pl.) haurra = umea (nor) normalean zortzietan    esnARAZTEN DUTE.

·         Alabak (nork) soinekoa (zer) aldatu du > “los padres le han hecho cambiar el vestido a la hija”  >

·         (Guk)(nork) 2 orduz itxaron dugu > “Ellos nos han hecho esperar durante dos horas”  >

·         Ikasleak (nork sing.) ariketak (zer) errepikatu ditu > “Dabid le ha  hecho repetir los ejercicios al alumno”  >

·         (Zuk) (nork) zer gogoratzen duzu?  > “Esta música qué te hace recordar?” >

·         Ikasleek (nork pl.) matrikula-orriak beteko dituzte > “La secretaria hará que los alumnos y las alumnas rellenen los impresos de matrícula”  >

-       Orainaldiko Ahalerako eta Alegiazko Ahalera edo Hipotetikoko lau sistemetako adizkiak nola sortzen diren gogorarazi diet, hots, Indikatiboko adizkietatik abiatuta zein urrats eman behar dituzten Ahalerako adizkiak eratzeko. Zenbait adibide ipini dizkiet arbelean:

1.Nor-nori:

Orainaldian ZAI > DAKI-nori-KE: erori ahal zaizu = eror­_ dakizuke

 

Hipotetikoa: LEKI-nori-KE: eror_  lekidake, lekizkiguke…

 

2.Nor-nork:

Orainaldian U > ZAKE:

ik zu zigortu ahal zaitut = …zigor_ zaitZAKEt, ekar_ naZAKEzu, ikus_ gaitZAKEzue…

 

Hipotetikoan

 i.      Indikatibo lehenalditik abiatuta, U > ZAKE eta –N kendu: nindUzun > nintZAKEzu; gintUzten >  gintZAKEte; zintUztegun > zintZAKEtegu…

ii.      edo orainaldiko  ahaleratik abiatuta, A-ren ordez, -INT: nazakezu > nintzakezu; gaitzakete > gintzakete; zaitzaketegu > zintzaketegu. Hirugarren pertsonek, L-

3.Nor-nori-nork:

Orainaldian: DIEZA+ nori + KE + nork:

erosi ahal didazu = eros_ diEZAdaKEzu; utzi ahal dizkiet = utz_ diEZAzkieKEt

 

Hipotetikoan, NORK aurrera, abiapuntua Indikatiboko lehenaldia delako: Nork + IEZA + nori  + KE + (TE). Beraz, orainaldian ez bezala, hipotetikoan desberdin hasiko zaizkigu adizkiak, subjektuaren edo nork kasuaren arabera: eros_ zenIEZAdaKE; utz_ nIEZAzkieKE…

 

-       Alegiazko Ahalerak edo Hipotetikoak eragiten dizkigun buruhausteak izeneko ariketan zalantzarik izan duten galdetu eta balizko zalantzak argitu. Eskura eman diet ebazpen orria, blogean jada eskuragarri daukaten arren.

OHARRA: Norbaitek nahiago badu, ariketa hau H5P formatuan (interaktiboa) ere eskura dago blogean.

-  AHOZKO ADIERAZPENA: Elkarrizketa. Ibilgailu elektrikoak mintzagai: Non entxufatua izango bagenu, sikira!                                       

Ibilgailu elektrikoak, hibridoak, hibrido entxufagarriak…Badirudi gasolio eta gasolina bidez mendeetan ibili diren ibilgailuak zaharkituak geratzen ari direla eta, ingurumena kutsatzen dutela argudiatuta, ibilgailu elektrikoak erosarazi nahi dizkigutela. Zuk zeuk erosiko zenuke?

·         Zenbat kilometroKO autonomia daukate?

·         Kargagailuak topatzeko (aurkitzeko) zailtasunak.

Etxe partikularretan? Lantokietan? Gasolindegietan?

·         Su hartzeko arrisku handiagoa

·         Lau urteTIK BEHIN = lau urteTIK lau urteRA

·         Nire kotxeak (a) EZ du zureak (b) ADINA kutsatzen

·         Auto elektrikoak (a) erregaidunak (b) BEZAIN seguruak dira?

·         Aberats plantak egiteko = aberats itxura emateko = itxurakeriagatik

·         Erregai fosilak agortzeko arriskuan daude?

-          Etxerako lanak:

§  Andreak (Karmele Jaio) izeneko jarduera, idatziaren ulermena lantzekoa.

§  -ARAZI lantzeko ariketaren 2. zatia (nor-nork > nor-nori-nork).

§  Alegiazko Ahalera edo Hipotetikoa. Gramatika eta ariketak II liburuko 19. orrialdeko ariketak (nor / nor-nori / nor-nork / nor-nori-nork) egin eta nik emandako erantzun-orriarekin zuzendu.

OHARRA: Norbaitek nahiago badu, ariketa hau H5P formatuan (interaktiboa) ere eskura dago blogean.

§  EKARRI!!!! Fashion izan nahi, kosta ahala kosta eta perpaus kontzesiboei buruzko teoria.

-          Biltegia: EGINAK BEHAR LUKETE:

§  Egitura, esapide eta esamolde jatorrak euskaraz (II) (gelan zuzenduko dugu).

OHARRA: Norbaitek nahiago badu, ariketa hau H5P formatuan (interaktiboa) ere eskura dago blogean.

§  Sasoian sasoikoa deritzon jarduera, idatziaren ulermena lantzekoa.

OHARRA: Norbaitek nahiago badu, ariketa hau H5P formatuan (interaktiboa) ere eskura dago blogean.

§  Alegiazko Ahalera edo Hipotetikoa lantzeko indartze ariketa (NOR eta NOR-NORK 3. pertsona errepasatzekoak). Hauekin ere ez dut uste zailtasun handirik izango duzuenik hauek egiteko, maila baxuagoetan jada lantzen baitira (hurrengo egunean, sistema guztiak ikusiko ditugu eta haiek bai, haiek  zailagoak dira).

OHARRA: Norbaitek nahiago badu, ariketa hau H5P formatuan (interaktiboa) ere eskura dago blogean.

§  Fashion izan nahi, kosta ahala kosta izeneko ulermen-jarduera bidali diet etxerako.

§  Bidegorriak bai, baina… izeneko cloze-testa (erantzun orriak eta azalpenak ere banatu dizkiet eta, zuzentzeaz gain, azalpen horiek arretaz irakur ditzatela aholkatu diet).

OHARRA: Norbaitek nahiago badu, ariketa hau H5P formatuan (interaktiboa) ere eskura dago blogean.

§  Perpaus kontzesiboei buruzko teoria (Gramatika eta ariketak II liburuko 42. gaia) irakur dezatela. Hurrengo egunean azalduko diet.

§  AUKERAKO JARDUERA: ENTZUNAREN ULERMENA: Landa-eremua: “Bidea” dokumentala. Aritz Ganboa artzainari eta Xabier Unanue ilustratzaileari elkarrizketa egin diete Euskadi Irratian, bi hauek ekoiztu duten dokumental baten gainean. Itemak astiro irakur itzazue, bitan entzun eta, entzun ahala, egin aukeraketa zuzena.